Notice: Constant WP_DEBUG already defined in /www/wp-config.php on line 93 Recht op privacy ook ondergronds? – Nota Bene
Recht op privacy ook ondergronds?

Recht op privacy ook ondergronds?

Waar in de meeste wereldsteden de metro slechts een middel van vervoer is, is de Russische ondergrondse vooral een toeristische eindbestemming. Het metronetwerk van Moskou is een van de meest extravagante architecturale projecten van de Sovjet-Unie. De eerste ondergrondse ‘paleizen voor het volk’ werden in de jaren dertig aangelegd, onder het communistisch regime van Stalin, en tot op de dag van vandaag wordt het netwerk uitgebreid. Niet alleen is het een van de mooiste, maar ook een van de meest intensief gebruikte metronetten in de wereld. De hoofdstad heeft twaalf tot vijftien miljoen inwoners waarvan dagelijks tot wel tien miljoen passagiers gebruik maken van de metro.[1]

Face Pay

Onlangs heeft het ondergrondse museum van de Sovjet-Unie er een hightech 21e eeuw-functie bijgekregen: met Face Pay kunnen Moskovieten nu zonder pas of telefoon de poortjes doorlopen, middels een camerasysteem met gezichtsherkenning. Het systeem is simpel. Eenmalig upload je een selfie op de website, waaraan vervolgens je telefoonnummer en bankgegevens worden gekoppeld. Vanaf dat moment is een blik in de camera voldoende om binnen te komen in het marmeren metronetwerk. De gemeente Moskou gebruikt het mom van ‘efficiëntie’ om het betalingssysteem uit te rollen. Bovendien zouden de biometrische gegevens volgens de autoriteiten gebruikt kunnen worden om criminelen op te sporen wanneer dat nodig is.[2] De Russische autoriteiten hebben individuele privacy nooit hoog op de agenda gezet en deze app lijkt een stap te zijn in de richting van de surveillance staat die Rusland lijkt te worden. Bij de gemiddelde privacy-jurist zullen de alarmbellen inmiddels dus afgaan, evenals bij eenieder die George Orwells dystopsiche ‘1984’ wel eens heeft gelezen.

Of het een stapje is in de richting van een digitale dictatuur of enkel daadwerkelijk een efficiëntere manier van dagelijks vervoer moet nog blijken. Deze betaalwijze is – behalve voor de circa 65 duizend medewerkers van de metro – nu nog niet verplicht. Een opluchting in juridisch opzicht, maar veel verschil maakt het niet. Moskou maakt bovengronds namelijk al gebruik van uitgebreide surveillancetechnieken die het mogelijk maken via camera’s en kunstmatige intelligentie de activiteiten van de inwoners van de hoofdstad nauwkeurig (lees: tot op de tattoo) bij te houden. Deze camerabeelden zijn onder andere gebruikt om oppositieleider Aleksej Navalny op te sporen en demonstranten te identificeren[3]. Dat het nieuwe Face Pay aangesloten is op dit huidige systeem van gezichtsherkenning, baart zorgen.

Autoriteiten stellen dat er voor de ‘gewone burger’ niets te vrezen is. Het systeem maakt het namelijk gemakkelijker criminelen op te sporen en tégen een dergelijk systeem zijn zou dan ook de veiligheidsstaat ondermijnen. De biometrische data is volgens hen veilig; alleen bepaalde mensen die werkzaam zijn op het ministerie zouden toegang hebben tot deze persoonsgegevens. NRC vroeg op straat dan ook aan de ‘gewone burger’ of ze Face Pay al geïnstalleerd hadden. De meningen waren verdeeld, maar een veelvoorkomend en ontmoedigend antwoord was dat de autoriteiten ‘toch al alles weten’, ‘dan maar met meer gemak door de poortjes heen’.[4]

Wet 152-F2

Van een Russisch equivalent van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) kan je niet spreken, maar er bestaat wel wetgeving met betrekking tot verwerking van persoonsgegevens. De nieuwste grondwet van Rusland bepaalt dat elk individu recht heeft op privacy en persoonlijke- en familiegeheimen. Beperking van dit recht is alleen toegestaan ​​door middel van een rechterlijke beslissing, terwijl de onafhankelijkheid van Russische rechters  wordt betwist. Verwerking van gegevens wordt nader uitgewerkt in speciale wetten.[5] Net als in onze AVG wordt in die wetten gedefinieerd wat persoonsgegevens zijn, welke typen data beschermd worden en wat onder verwerking valt. Het verzamelen, opslaan, gebruiken en verspreiden van informatie over het privéleven van een persoon is alleen toegestaan ​​met toestemming van de persoon, tenzij het een omstandigheid betreft zoals in de wet 152-F2 over persoonsgegevens omschreven.[6]

De crux zit, niet verrassend, in deze tenzij-clausule. De normatief geformuleerde uitzonderingen op bescherming van persoonsgegevens staan onder andere in artikel 5 van deze wet; de leden van dit artikel zien erop toe dat ‘persoonsgegevens alleen worden verwerkt die voldoen aan de doeleinden van hun verwerking’. Het is – in een land waar individuele burgerrechten in het algemeen al niet nauw worden genomen – goed voorstelbaar dat ‘waarborging van de veiligheidsstaat’ gemakkelijk als legitieme grondslag aangenomen wordt. Daarmee wordt verwerking van persoonlijke data voor programma’s als Face Pay mogelijk.

Begrip

Verder bestaat er in Rusland een scala aan wetten die enig protest tegen overheidsbeslissingen verhindert. Met de Demonstratiewet, de Wet op ongewenste organisaties, de Wet tegen laster en gebrek aan onafhankelijke rechtspraak in het land, wordt – mocht een ambitieuze Moskoviet dit nog willen – actie tegen de biometrische database ook bijna onmogelijk. Door surveillance op straat, open normen in de wet en ontmoedigende wetten tegen protest, valt het metrogebruikers haast niet kwalijk te nemen als ze kiezen voor de efficiënte wijze van inchecken. Want welbeschouwd: ‘ze weten toch alles al’.


[1] https://www.theguardian.com/world/2021/oct/15/privacy-fears-moscow-metro-rolls-out-facial-recognition-pay-system

[2] https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/21/betalen-met-je-gezicht-gemak-of-gevaar-2-a4062708

[3] https://www.parool.nl/wereld/gemak-boven-privacy-in-de-metro-in-moskou-kun-je-nu-inchecken-met-je-gezicht~bffe915c/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

[4] https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/21/betalen-met-je-gezicht-gemak-of-gevaar-2-a4062708

[5] https://thelawreviews.co.uk/title/the-privacy-data-protection-and-cybersecurity-law-review/russia

[6] Idem