Notice: Constant WP_DEBUG already defined in /www/wp-config.php on line 93 Julian Assange: wie, wat, waarom? – Nota Bene
Julian Assange: wie, wat, waarom?

Julian Assange: wie, wat, waarom?

Julian Assange is al jarenlang af en aan in de media. Hij is alom bekend en er zijn meerdere films en boeken over hem verschenen. Vaak wordt hij meteen geassocieerd met WikiLeaks. Maar wist je dat hij ook in opspraak kwam omdat hij door twee vrouwen werd beschuldigd van verkrachting? En wist je dat hij meerdere prijzen heeft ontvangen in onder andere de journalistiek? Er hangt een hoop controverse in de lucht rondom Assange. In dit artikel hoop ik die lucht een beetje te kunnen ophelderen door drie vragen te beantwoorden: wie is Julian Assange? Wat heeft hij allemaal uitgespookt waardoor hij bekend werd? Waarom zijn de meningen over deze man zo verdeeld? Vervolgens is de keuze aan jou om te besluiten of je een voor- of een tegenstander bent van Assange.

Wie?

De jeugd van Assange valt te typeren als een nomadebestaan met hippie-achtige ouders. Hij werd geboren op 3 juli 1971 in Townsville, Australië en was voor z’n veertiende al 37 keer verhuisd. Zijn ouders werkten bij een rondreizend theatergezelschap. De term ‘ouders’ moet hier ruim worden opgevat omdat Assanges biologische vader, John Shipton, al vroeg vertrok, waarna zijn moeder al snel trouwde met Brett Assange, Julians stiefvader. Ongeveer acht jaar later zullen ook zij scheiden, waarna Assanges moeder wederom zal trouwen. Assange ging niet regelmatig naar een lagere of middelbare school. Hij zou wel zijn ingeschreven op verschillende scholen, maar of hij ook daadwerkelijk onderwijs kreeg is onduidelijk.[1] Het merendeel van de tijd was de kleine Julian buiten aan het spelen, aan het paardrijden en aan het vissen. Dit was een bewuste keuze, vertelde zijn moeder later aan de media, omdat ze geloofde dat het autoritaire systeem op school slecht is voor de ziel. Ze wilde dat haar zonen – Assange heeft nog een jongere halfbroer – zelfstandig leerden nadenken. Deze non-conformistische jeugd heeft ertoe bijgedragen dat Assange van jongs af aan geloofde dat de media de overheid moeten controleren op transparantie en corruptie. Het is hun taak en hun recht om alles wat overheden doen bloot te leggen. Dit schuilt ook achter het motto van WikiLeaks: “we open governments”.[2]

Al snel werd duidelijk dat de jonge Julian een bijzonder slimme jongen was. Op zijn dertiende kreeg hij van zijn moeder zijn eerste computer. Computers waren namelijk zijn grote passie, verklaarde zijn moeder aan de media. Assange had er inderdaad talent voor en binnen een paar jaar stond hij bekend als een geraffineerd programmeur en hacker, onder de schuilnaam Mendax (Latijn voor ‘leugenaar’). Tegen de tijd dat hij twintig was, in 1991, had de politie hem opgespoord en werd hij aangeklaagd voor hacken. Zijn vrouw, met wie hij op achttienjarige leeftijd was getrouwd en een kind had, verliet hem en nam hun zoon Daniel mee. In 1995 werd Assange veroordeeld, maar hij hoefde de gevangenis niet in onder de voorwaarde dat hij niet weer de fout in zou gaan. De jaren negentig was een stressvolle periode voor Assange. Niet alleen vanwege de rechtszaak tegen hem, maar ook vanwege het gevecht om de voogdijmet zijn vrouw om hun zoon. Deze periode heeft Assange naar eigen zeggen zoveel stress opgeleverd, dat hij daardoor de kleur uit zijn haar is verloren. Uiteindelijk, in 1999, kwam er een omgangsregeling zodat Assange zijn zoon kon blijven zien. Om geld te verdienen werkte Assange als conslutant, journalist en ondernemer. Toen hij eind twintig was ging hij wiskunde en natuurkunde studeren aan de Melbourne University. In 2006 lanceerde Assange WikiLeaks.[3]

Wat?

In een notendop is WikiLeaks een platform voor klokkenluiders. Door via deze website geheime informatie openbaar te maken – bijvoorbeeld over Scientology, Guantánamo Bay, privé-emails van politici – verkreeg Assange zijn wereldfaam. Hierbij wordt hij geholpen door vele, meestal anonieme vrijwilligers van over de hele wereld. Een van deze vrijwilligers was Chelsea Manning.[4]

Tussen 2006 en 2010 kon WikiLeaks ongestoord een paar miljoen documenten lekken. Maar toen de soldaat Manning kwam aanzetten met onder andere een video waarop te zien was hoe achttien burgers en journalisten vanuit de lucht werden gedood door het Amerikaanse leger in Irak, was WikiLeaks in één klap beroemd. Vanuit een afgelegen huisje in IJsland werden in april 2015 de video en nog zo’n elfduizend documenten openbaargemaakt . Het was het grootste overheidslek ooit.[5] Aanvankelijk kwam er amper respons vanuit de Amerikaanse overheid. Maar in november van dat jaar begonnen justitie en FBI toch een onderzoek naar Manning en WikiLeaks op grond van de Espionage Act of 1917.[6] Nog nooit was het gelukt om een non-gouvernementeel persoon te veroordelen onder deze wet. Assange en zijn compagnons zouden namelijk Manning actief geholpen hebben bij het openbaar maken van de vertrouwelijke documenten. Op 11 april 2011 werd Assange gedagvaard door de federale rechtbank in Verginia.[7] Er waren chatgesprekken gevonden tussen Assange en Manning, waarbij ze echter allebei een schuilnaam gebruikten. Assange ontkende vervolgens überhaupt ooit gehoord te hebben van de naam Chelsea Manning.[8] Een direct verband tussen de twee kon dan ook niet bewezen worden. Waar Manning 35 jaar de gevangenis inging, liep Assange vrijuit. Natuurlijk waren de Amerikanen hier niet blij mee en ze verloren Assange geen moment uit het oog.

Ondertussen verbleef Assange op de Ecuadoriaanse ambassade in Londen. Hij was daarnaartoe gevlucht omdat hij door twee Zweedse vrouwen werd beschuldigd van verkrachting in augustus 2010 in Stockholm. Om uitlevering naar Zweden te voorkomen had hij zichzelf opgesloten in de ambassade en daar politiek asiel aangevraagd.[9] Je valt immers niet onder het Europees Uitleveringsverdrag als je je niet op Europees grondgebied bevindt, zoals een ambassade van een land dat geen partij is van het verdrag. De Zweden en Britten stonden echter klaar om hem te arresteren zodra hij een voet buiten de ambassade zou zetten. Assange werd ondervraagd en op borg vrijgelaten, maar nadat de Zweden van gedachten waren veranderd stuurden ze een arrestatiebevel naar Assange. Dit arrestatiebevel werd aangevochten door Assange en zijn advocaten, maar in mei 2012 oordeelde de Supreme Court in Engeland dat het bevel rechtmatig was. Al deze tijd verbleef Assange op de ambassade. Op 16 augustus 2012 kreeg hij asiel en kon hij dus niet worden uitgeleverd door de Britten aan Zweden. Pas in november 2016 werd Assange vanuit de ambassade ondervraagd door de Zweedse Officier van Justitie. Assange ontkende natuurlijk de verkrachtingsbeschuldigingen bij hoog en laag.[10] Uiteindelijk is het onderzoek begin 2017 gestaakt en is Assange nooit vervolgd. Ook is het Zweedse arrestatiebevel ingetrokken. Dit heeft Zweden niet gedaan omdat zij Assange niet wilde veroordelen, maar omdat zij inzag dat het praktisch heel moeilijk ging worden. Juridisch gezien is dit een overwinning voor Assange, maar zo voelde het niet voor hem. Hij stuurde deze boze tweet de wereld in:

“Detained for 7 years without charge… while my children grew up and my name was slandered. I do not forgive or forget.”[11]

Los van het Zweedse uitleveringsbevel hadden de Britten in 2010 een arrestatiebevel opgesteld met als grondslag dat Assange niet zou hebben voldaan aan de gestelde voorwaarden van zijn borg in de verkrachtingszaak. Door de ambassade in te vluchten was hij namelijk ontsnapt aan de voorwaarde om te verschijnen in de rechtszaal. Deze overtreding was tot op dat moment de enige concrete vorm van vervolging die in Assanges nek hijgde.[12] In juli 2018 was de Ecuadoriaanse president Lenín Moreno in onderhandeling getreden met de Britten om het asiel van Assange te beëindigen en hem over te leveren aan de Britse politie. Ecuador wilde van Assange af wegens zijn wangedrag in de ambassade.[13] Het grote risico is dan dat de Amerikanen weer om de hoek komen kijken. Assange zou dan door de Britten kunnen worden uitgeleverd aan de VS, waar de regering van president Trump heeft laten weten dat ze Assange zullen vervolgen en WikiLeaks zullen vernietigen. De Amerikanen zitten dus nog steeds met de eerdere lekken van Chelsea Manning en WikiLeaks in hun maag.[14]

Op 11 april dit jaar gebeurde het bovenstaande ook: Assange werd onder luid protest gearresteerd door de Britse politie. De kans is aanzienlijk dat de Britten hem zullen uitleveren aan de VS. De VS zullen hem dan proberen te gaan vervolgen voor spionage. Als dat het geval is kan hij voor jaren de gevangenis in gaan. Assange werd meteen voor de rechter gebracht en schuldig bevonden aan de Britse aanklacht uit 2010. De rechter beschreef zijn gedrag in de rechtszaal als narcistisch.[15] Wel heeft hij een paar dagen na zijn arrestatie nog een prijs in de journalistiek gewonnen als klokkenluider en verdediger van het recht op informatie.[16] Assange bleef in hechtenis en werd op 2 mei veroordeeld voor vijftig weken cel voor het schenden van zijn borgtocht.[17]

Waarom?

Op de website van WikiLeaks zelf staat dat zij dient ter publicatie van gecensureerd of vertrouwelijk materiaal over vaak oorlog, spionage en corruptie. Assange zelf noemt het een reusachtige bibliotheek. Het doel van WikiLeaks in niet zozeer transparantie, maar begrip en educatie over hoe overheden werken en wat de invloed is van grote bedrijven op de samenleving. Daarnaast dient WikiLeaks volgens Assange ter bescherming en bevrijding van onschuldige mensen die onterecht worden of zijn veroordeeld of vervolgd.[18]

Er zijn meerdere grondrechten en ongeschreven beginselen die te associëren zijn met een transparante overheid. Natuurlijk onze eigen Grondwet, artikel 7 (persvrijheid), en ook artikel 19 van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (vrijheid van meningsuiting en recht op informatie), artikel 10 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (idem) en artikel 11 van het Handvest van de EU (idem). Maar denk ook aan de Wet Openbaarheid van bestuur, het transparantiebeginsel en vele artikelen in het Wetboek van Strafrecht die omkoping van ambtenaren verbieden. Van oudsher zijn mensen het met elkaar oneens over interpretatie en toepassing van grondrechten. Dat is ook het twistpunt van de discussie rondom de acties van Assange en WikiLeaks; sommigen politici, actiegroepen, juristen, journalisten en non-gouvernementele organisaties vinden Assange een held, anderen vinden hem een terrorist.

Burgerrechtenactivisten en non-gouvernementele organisaties zijn voor het merendeel voorstanders van Assange omdat hij schendingen van mensenrechten blootlegt. Zeker als er geweld bij betrokken is, moet de democratie beschermd worden tegen de macht van de overheid. Er komt echter ook kritiek vanuit deze hoek: de privacy van mensen die in documenten en video’s voorkomen zou worden geschonden, waardoor zij in gevaar kunnen worden gebracht. Deze kritiek betreft dus eerder de werkwijze van WikiLeaks in plaats van het lekken an sich. Bovendien kan het lekken van geheime informatie een averechts effect hebben: nog zwaardere beveiliging om lekken in de toekomt te voorkomen. Volgens sommigen lijkt het alsof Assange tegen elke vorm van geheimhouding van de overheid is. Het doet de vraag rijzen of sommige geheimen niet ook gewoon geheim horen te blijven. Misschien is dat soms juist wel in het publiek belang.[19]

Politici als de Braziliaanse oud-president Luiz Inacio Lula da Silva en de Russische president Vladimir Putin steunen Assange. Ook zij noemen argumenten als vrijheid van meningsuiting en de bescherming van de democratie in de Westerse wereld.[20] Oud-president van Rusland Dimitry Medvedev meende zelfs dat Assange de Nobelprijs voor de vrede moest krijgen.[21] Logischerwijze steunen politici Assange alleen als de lekken niet over hen gaan. Zo was Trump aanvankelijk een fan van WikiLeaks tijdens de verkiezingen omdat WikiLeaks informatie had gelekt die schadelijk was voor zijn tegenstander Hillary Clinton. Later werd er informatie van de CIA en NSA gelekt die schadelijk was voor de regering, met Trump inmiddels aan het hoofd. Het zal je niet verbazen dat Trump toen van mening is veranderd.[22]

De Amerikaanse vervolging van Assange is uniek: nog nooit was een niet-Amerikaanse burger vervolgd voor iets wat niet op Amerikaans grondgebied had plaatsgevonden. Volgens journalisten en juristen zou een veroordeling dan ook een gevaarlijke precedent scheppen voor journalisten van over de hele wereld. Zij zouden dan niet meer veilig hun werk kunnen doen zonder bang te zijn dat ze zomaar vervolgd kunnen worden door een land waarvan zij niet de nationaliteit hebben. Dit zou schadelijk zijn voor de persvrijheid.[23] Dit was ook de reden voor voormalig president Barack Obama om Assange niet te vervolgen. WikiLeaks werd gezien als een journalistieke organisatie en veroordeling zal een onwenselijk voorbeeld scheppen.[24] Trump denk hier duidelijk anders over. Ook al heeft Assange nooit een opleiding tot journalistiek gevolgd, veel journalisten verdedigen hem en zien hem als een van hun collega’s. Zij menen dat hij respect verdient en gesteund moet worden omwille van de persvrijheid.[25]

Welke kant je ook besluit te kiezen na het lezen van dit artikel: naar mijn mening valt er voor beide kampen iets te zeggen. Misschien moet je het niet zwart-wit zien omdat de zaak daarvoor te complex is. De belangenafweging tussen persvrijheid en het echt op informatie enerzijds en het recht op privacy en geheimhouding anderzijds kan denk ik beter per apart geval worden gemaakt.


[1] R. Manne, ‘The Cypherpunk Revolutionary’, The Monthly 16 februari 2011.
[2] G. Kwek, ‘Magnet for trouble: how Assange went from simple island life to high-teck public enemy number one’, The Sydney Morning Herald, 8 december 2010.
[3] G. Kwek, ‘Magnet for trouble: how Assange went from simple island life to high-teck public enemy number one’, The Sydney Morning Herald, 8 december 2010.
[4] M. Calabresi, ‘Wikileaks’ War of Secrecy: Truth’s Consequences’, TIME 2 december 2010.
[5] R. Khatchadourian, ‘Julian Assange’s mission for total transparency”, The New Yorker 7 juni 2010.
[6] M. Calabresi, ‘Wikileaks’ War of Secrecy: Truth’s Consequences’, TIME 2 december 2010.
[7] G. Greenwald, ‘FBI serves Grand Jury subpoena likely relating to WikiLeaks’, Salon 27 april 2011.
[8] G. Gavett, ‘New Evidence in Assange-Manning Link’, Frontline 19 december 2011.
[9] D. Carr en R. Somaiya, ‘Assange, Back in News, Never Left U.S Radar’, The New York Times 24 juni 2013.
[10] S. Cannane, ‘Julian Assange: What are the sexual assault allegations and why has it taken six years for him to be interviewed?’, ABC News 7 december 2016.
[11] ‘Julian Assange: Sweden drops rape investigation’, BBC 19 mei 2017.
[12] J. Grierson, ‘Why is WikiLeaks founder Julian Assange in Ecuador’s embassy?’, The Guardian 5 april 2019.
[13] ‘Why Ecuador ended asylum for ‘spoiled brat’ Julian Assange, NBC News 12 april 2019.
[14] G. Greenwald, ‘Ecuador Will Imminently Withdraw Asylum for Julian Assange and Hand Him Over to the U.K. What Comes Next?’, The Intercept 21 juli 2018
[15] ‘Julian Assange: WikiLeaks co-founder arrested in London’, BBC 12 april 2019.
[16] A. Jones, ‘Julian Assange wins EU journalism award’, The Canberra Times 17 april 2019.
[17] ‘Vijftig weken cel in VK voor Julian Assange’, NRC 2 mei 2019.
[18] M. Sontheimer, ‘Interview with Julian Assange: We Are Drowning in Material’, Der Spiegel 20 juli 2015.
[19] P. Karhula, ‘What is the effect of WikiLeaks for Freedom of Information?’, IFLA 5 oktober 2012.
[20] ‘WikiLeaks: Brazil President Lula backs Julian Assange’, BBC 10 december 2010.
[21] ‘Russia: Julian Assange deserves a Nobel prize’, The Jerusalem Post 11 december 2010.
[22] M. Hosenball en W Strobel, ‘CIA chief calls WIkiLeas a ‘hostile intelligence service’, Reuters 13 april 2017.
[23] M. Moore en O. Stone, ‘WikiLeaks and Free Speech’, The New York Times 20 augustus 2012.
[24] N. Layne en J. Wolfe, ‘Assange hacking charge limits free speech defense: legal experts’, Reuters 11 april 2019.
[25] ‘Journalists’ union shows support for Assange’, ABC News 23 december 2010.