Notice: Constant WP_DEBUG already defined in /www/wp-config.php on line 93 Caesar Augustus: spel over overspel – Nota bene
Caesar Augustus: spel over overspel

Caesar Augustus: spel over overspel

In 27 voor Christus kwam een jonge man aan de macht in het oude Rome. Als neef en tevens adoptief zoon van Julius Caesar versloeg hij de beeldige Cleopatra en haar krachtige Romeinse minnaar Marcus Antonius. De jeugdige Octavianus, die pas later de titel ‘’Augustus’’ verkreeg, werd bestuurder van een rijk zonder enige vorm van moraal. Een eeuw lang had de ene generaal na de andere zijn tegenstanders genadeloos geliquideerd en de stad was in een barbaarse toestand vervallen. Tenminste zo stelden de pretentieuze senatoren. De redenaar en advocaat Cicero verzuchtte:  ‘’O tempora, o mores!’’. O tijden, o zeden! Maar de slimme Augustus ging daar iets aan doen.

Vaak zijn wetten een gevolg van de moraal in de samenleving. Zo kwam er in de jaren ’70 abortuswetgeving toen de samenleving pro-abortus werd, vond er in 2001 het eerste homohuwelijk plaats in Nederland en kwam er in datzelfde jaar door een veranderde moraal een wet die euthanasie regelde. Toch zijn er ook wetten die juist omgekeerd worden opgesteld. Dan is er een wet die onze moraal probeert te beïnvloeden; ons probeert op te voeden zoals ons strafrecht dat zo graag doet En dat was nou exact wat de slinkse Augustus probeerde te bewerkstelligen met zijn nieuwe wet met betrekking tot vreemdgaan ‘’Lex Iulia et Pappia Poppaea de maritandis ordinubus’’.

Voorafgaand aan Augustus en zijn wetten was de eerste eeuw voor Christus een onstuimige periode voor de magnifieke stad Rome. De listige Caesar trok de stad in, toen zijn sterke tegenstander Pompeius naar het oosten vluchtte en enkele decennia daarvoor had de adellijke Sulla de stad al veroverd op de volgers van de wat volksere Marius. De eeuwige stad kende echter ook een enorme bloei in dezelfde tijd. De Romeinen breidden hun kunst uit met alles wat Grieks was en de veroveringen van de Republiek brachten enorme schatten terug naar de hoofdstad. Marmeren perfecte jongemannen verrezen op het Forum Romanum, stralende, kleurrijk geverfde tempels glunderden op de zeven heuvels en triomfantelijke triomftochten voor geniale generaals sierden het eeuwenoude Capitool. Maar de bloederige burgeroorlogen deden vele inwoners terugverlangen naar het geromantiseerde beeld van de vroege eeuwen van de Romeinse Republiek. 

De beroemde geschiedschrijver Livius, die ten tijde van Augustus’ heerschappij leefde, schreef over zijn tijd: ‘’Volg aandachtig, hoe de tucht allengs verzwakte en de zeden verslapten, hoe dit proces steeds verder ging en een duizelingwekkende vaart kreeg, tot de huidige situatie werd bereikt, waarin de problemen net zo onverdraaglijk zijn als hun oplossing.’’ En daar stemden ook andere bekende schrijvers en aristocraten als Tacitus mee in tijdens de zogenaamde losbandige jaren van Romeinse rijkdom. Kuisheid van de vrouw was een van de allerbelangrijkste waarden binnen de oude Romeinse samenleving. De Romeinse Republiek zou haar laatste koning Tarquinus Superbus (Tarquinus de Arrogante) hebben verdreven, omdat zijn gewelddadige zoon de mooie edelvrouw Lucretia zou hebben verkracht. Zij, puur als zij was, nam daarop natuurlijk haar leven. Deze waarschijnlijk legendarische historie zou zijn navolging hebben gehad in de eeuwen daarop. Hoewel die extreme kuisheid in de Oude Republiek waarschijnlijk te betwijfelen viel, geloofden de meeste Romeinen dit verhaal als ontstaan van hun geliefde Rome.

Augustus was een meester van propaganda en wist goed op dit idee in te spelen. Als door de Senaat benoemde ‘’Princeps inter pares’’ (Eerste onder gelijken) wilde hij zijn macht blijven legitimeren binnen de Republiek. Van een absolute koning gruwelden de Romeinse burgers: lang geleden werden de arrogante monarchen verstoten en toen de trotse Julius Caesar in de buurt van een kroon kwam, werd hij doodgestoken. Echter, naast dat Augustus zijn imperium (het Romeinse woord voor macht) verstevigde in Republikeinse functies als consul, volkstribuun en gouverneur, bedacht hij ook andere bronnen van zijn recht op heerschappij. Zo schreef Vergilius, gesponsord door het keizerlijk apparaat, zijn Aeneïs, de tocht van een gevluchte Trojaanse held die de voorloper van Rome sticht. De hoofdpersoon Aeneas komt op de groene Elyseese velden zijn overleden vader tegen die Augustus ‘’foreshadowet’’ als formidabele heerser van Rome en de moedige Aeneas sticht de dynastie waaruit Augustus een telg zou zijn.

Naast pompeuze beelden, blinkende altaren, epische geschriften en meesterlijke schilderingen van de leider van het Romeinse Rijk waren de eerdergenoemde Augustus wetten soms een afspiegeling van een wat subtielere zelfpromotie. Tien jaar nadat Octavianus in 27 voor Christus aan het hoofd van Rome kwam te staan en zijn alleenheerschappij gesolideerd had, besloot hij wat aan de kritiek over de losgeslagen moraal te doen. De Lex Iulia de Adulteriis Coercendis werd een wet die het een vader mogelijk maakte een vrouw en haar minnaar te doden als hij hen op heterdaad betrapte. Als hij maar een van de twee doodde was de pater familias (de vader van de vrouw) wel weer strafbaar voor moord.

Een bedrogen echtgenoot mocht alleen de minnaar doden en dan alleen als deze van lagere rang was (bijvoorbeeld een slaaf of gladiator) en hij binnen drie dagen van zijn vrouw scheidde, zo was de wet voornamelijk een uiting van sociale hiërarchie. Om de heiligheid van het huwelijk te bewaren, was een echtgenoot verplicht te scheiden als hij van enig overspel afwist. Hierdoor werd vreemdgaan een overtreding van de strafwet in plaats van een daad die een burger via het privaatrecht kon aanvechten. Het had enorme gevolgen voor een vrouw (let wel: een adellijke man die zijn echtelijk bed uit kroop voor een ongetrouwde vrouw had geen probleem): vaak mocht ze geen cent meer erven, werd ze verbannen naar een eiland, verloor ze een derde van al haar bezit en mocht ze nooit ofte nimmer meer met een vrije Romein trouwen.     

De ‘’Lex Iulia Adulteriis’’ was nog maar het begin van Augustus’ nieuwe wetgeving. Een jaar na deze wet volgde de Lex Iulia de Maritandis Ordinibus, die stellen beloonde als ze kinderen kregen en bestrafte als ze ongetrouwd bleven. Bovendien werd opgetekend welke stand wie mocht trouwen (een neef van een Senator mocht geen vrije ex-slaaf trouwen en een ex-slaaf mocht geen prostitué trouwen).

Augustus was ook al hogepriester, een functie die altijd een parttime job van de adel was, en religie, in het Romeinse geloof onlosmakelijk verbonden met moraal, werd door hem hersteld. Romeinse puurheid van de vrouw zou samenhangen met succes in de vele Romeinse oorlogen en de heilige Vestaalse Maagden mochten met geen vinger worden aangeraakt. Toch is de vraag of het beschuldigen van overspel niet een trucje was dat politieke figuren als wapen gebruikte. Augustus zelf zou een frequent overspelige zijn, alhoewel dit ook een teken van zijn mannelijkheid zou zijn. Dat Augustus het niet zo nauw nam met zijn eigen wetten moge duidelijk zijn: hij scheidde twee van zijn vrouwen zonder reden (van Scribonia scheidde hij hetzelfde jaar waarin deze adellijke echtgenote zijn enige dochter Julia had gebaard). Zijn nieuwe vrouw, Livia, was nog niet eens gescheiden van haar vorige echtgenoot toen ze lekker bij de Princeps in huis kwam wonen.

Nog erger in verlegenheid gebracht werd Augustus door zijn eigen dochter Iulia Caesaris. Zij was de 1ste eeuwse banga, de nymfomane van het Romeinse Rijk. Ze ging met de broer van haar ex-verloofde en tevens de zoon van Augustus’ oude vijand, Marcus Antonius, ze ging met de ambitieuze Sempronius Gracchus, de grootste vijand van haar man (de latere keizer Tiberius), ze ging waarschijnlijk met de dromerige Ovidius de fantastische dichter van de Metamorfosen, onze belangrijke bron voor mythologie. Haar beschaamde vader verbande haar naar een minuscuul eiland en ze zag Augustus nooit meer.

Vele tegenstanders van de keizer werden verwijderd van hun positie door accusaties van de ‘’Lex Iulia’’. Vele elitaire schrijvers stopten te schrijven over de vervallen Romeinse moraal. Vele kinderen werden legitiem geboren in plaats van als bastaard.  Of het nou een politiek middel was, een symbolische wet of een praktisch doel diende, Augustus’ lex was op z’n minst bedoeld als exemplaar van een wet die die oude, vertrouwde zeden zou sturen. De eerste wet die de moraal van een hele samenleving probeerde te dirigeren. Augustus wet was exemplarisch voor zijn poging tot een nieuwe ‘’Gouden Eeuw’’, een heropleving van de Republiek gestuurd door één man: Octavianus de Verhevene.

In de papieren editie meer over hoe Augustus zich ontpopte tot de Varys, de Oliver Cromwell, de Machiavelliaanse heerser, de Littlefinger van de Romeinse tijd . 

Bronnen

De Blois, L. en Van der Spek, R.J., Een kennismaking met de Oude Wereld (Bussum 1983).

Edwards, C. The Politics of Immorality in Ancient Rome (Cambridge 2002).

Cassius Dio, Augustus. Keizer van Rome, vertaald door G.H. de Vries (Amsterdam 2002)

Iulia Caesaris, dochter van de keizer, verbannen op Pandateria. Schilderij van Pavel Svedomskiy te Kiev.